10.1.11

Η μοίρα της σύγχρονης Ελλάδας

Με αυτό τον τίτλο κυκλοφόρησε πρόσφατα ένα δοκίμιο του Κώστα Αξελού, το οποίο δημοσίευσε το 1954, σε ηλικία 30 ετών. 
Αναζητώντας να προσδιορίσει την ταυτότητα και την ιδιοσυγκρασία της σύγχρονης (τότε) Έλλάδας, αναλύει τους τρεις κύριους πυλώνες της που την συνδέουν με την αρχαία Ελλάδα, το χριστιανικό Βυζάντιο και τη νεοτερικότητα, για να καταδείξει ότι «το πρόσωπο αυτής της νεωτερικής Ελλάδας είναι εξίσου κατακερματισμένο όσο και ο γεωγραφικός της κορμός». 
Με τρόπο αποφθεγματικό -που συχνά γίνεται ενοχλητικός για τον αναγνώστη- διαπιστώνει ότι η Ελλάδα του 1954 δεν διαθέτει μια σκέψη, μία επιστήμη και μία πολιτική: «συμμετέχει στην ευρωπαϊκή -και οσονούπω πλανητική- σκέψη, επιστήμη και πολιτική, αλλά συμμετέχω δεν σημαίνει καθόλου και κατέχω. [...] Οι Έλληνες -ή οι μή Έλληνες- που σκέπτονται το παιχνίδι της Ελληνικής πολιτικής εφαρμόζουν νοητικά και ρηματικά τους δυτικούς κανόνες του πολιτικού παιχνιδιού. Επιχειρούν να συλλάβουν μια πραγματικότητα ακολουθώντας ένα ακατάλληλο σχήμα».  
Στην ακαταλληλότητα αυτή προστίθεται η αδυναμία της νεοελληνικής αυτοσυνειδησίας, η οποία παραπαίει ανάμεσα στον  ελληνοκεντρισμό  και τον "δυτικισμό", την έλλειψη συνείδησης της παράδοσης και της ιστορίας, την αδυναμία ιδίας σκέψης και άρθρωσης λόγου, όλα αυτά στοιχεία που οδηγούν προς ένα επαρχιωτισμό, μιας που «δεν είναι επαρχιακό ό,τι μοιάζει υποδεέστερο απέναντι στις δημιουργίες και τις εκδηλώσεις των μεγάλων κοσμοπολίτικων κέντρων, αλλά ό,τι δεν έχει δικό του ρυθμό». 
Στη διαφαινόμενη ήδη από τότε παγκοσμιοποίηση, παρατηρεί ότι «ακόμη κι αν ο κόσμος διευθύνεται όλο και περισσότερο από τις μεγάλες δυνάμεις, όσοι δεν είναι μεγάλοι δεν έχουν παρά να μείνουν πιστοί στον εαυτό τους, για να μην καταλήξουν εντελώς χωρίς ουσία. Οι σημαίες της ιστορίας που γίνεται πλανητική θα έχουν αναμφισβήτητα αλλιώτικα χρώματα και θα χρωματίσουν αλλιώτικα τον κόσμο. Πρέπει, όμως, όλα αυτά τα χρώματα να αντανακλούν το οικουμενικό φως». 
Ο Αξελός στην κατακλείδα της πραγματείας του τονίζει ότι οι σκέψεις που εκθέτει «αφορούν εξίσου τόσο τη "δεξιά" όσο και την "αριστερά" που μάχονται η μία την άλλη, αλλά και το "κέντρο" επίσης, όπως εξυπακούεται. Επειδή τα κόμματα, έστω κι όταν στοχεύουν στο όλον, δεν είναι παρά μόνο "κομμάτια". Ας πάψουμε να συντηρούμε τη σύγχυση των όρων, όταν το ζήτημα είναι να θέσουμε τον δάκτυλον εις τον τύπον των ήλων. Η μοίρα της σύγχρονης Ελλάδας είναι μία μοίρα: θετική ή αρνητική, μπορεί να αντιμετωπισθεί είτε ως μοίρα προνοιακή είτε ως η μοίρα ενός καθυστερημένου λαού...». Οι όποιες λύσεις σε επίπεδο πολιτικής, οικονομίας, δικαίου, παιδείας, συνείδησης, τεχνικής και τέχνης, «έχουν θεμελιωδώς ανάγκη θεμελίου», δηλαδή να αποκτήσει η Ελλάδα «συνείδηση της παράδοσης και της ιστορίας της, της καταγωγής της και της δομής της, της λογοτεχνίας και των προσωπικοτήτων της. [...] Αφήνοντας κατά μέρος την αυταρέσκειά της, θα περάσει μήπως στο στάδιο της προσπάθειας και της συνέπειας;»

Διαβάζοτας κανείς όλα αυτά πριν από μισό και βάλε αιώνα, ειδικά με το ιδεολογικό και πολιτικό καθεστώς της εποχής εκείνης, το πιο πιθανό είνα να μη τα ενστερνιζόταν. Οι σκέψεις αυτές είναι άλλοστε τόσο απόλυτα διατυπωμένες, που εύκολα προκαλούν ακόμα και την αποστροφή. Η μεταπολιτευτική, ωστόσο, Ελλάδα απέδειξε έμπρακτα ότι βάδιζε κατά γράμμα πάνω στο ιχνογράφημα του Αξελού. Και η σημερινή τραγικότητα της απαξίας της Ελλάδας ως χώρας αλλά και ως κουλτούρας, σε κάθε επίπεδο, δεν είναι άλλο από το αποτέλεσμα αυτής της πορείας... 
Υπάρχει, άραγε, καιρός για αναθεωρήσεις στάσεων, τάσεων και προπαντός σκέψεως; 
Νομίζω πως επιβάλλεται πλέον. 

1 σχόλιο:

Peggy είπε...

Εξαιρετικός ο σχολιασμός σου, Ίκαρε, πάνω σε ένα τόσο φωτισμένο δοκίμιο. Το μοιράστηκα, ήδη, στο facebook.